Crisis op de Krim: een wake-upcall voor de NAVO

Na het omstreden Krim-referendum op 16 maart 2014, waarbij volgens de lokale overheid 96,6 procent van de bevolking heeft ingestemd met aanhechting aan Rusland, heeft de Russische Federatieraad, het hogerhuis van het Russische Parlement, de annexatie van de Krim bij de Russische Federatie goedgekeurd. Dit vond plaats na de val van de Oekraïense president Viktor Janoekovitsj. Bijna gelijktijdig hebben Russische troepen en pro-Russische milities zonder veel moeite Oekraïense basissen op het schiereiland veroverd. Het Westen reageerde not amused op de evoluties op de Krim. Zo is Rusland voorlopig niet welkom bij de G8 en dreigen zowel de VS als de Europese Unie met sancties voor de annexatie van het schiereiland in de Zwarte Zee. Hoewel het geopolitieke getouwtrek tussen de Europese Unie en Rusland erkend wordt als een van de factoren in de recente ontwikkelingen in Oekraïne, lijkt de rol van de NAVO in dit verhaal over het hoofd gezien te worden. Dit artikel zal de Krim-crisis als startpunt gebruiken om de militaire verhoudingen tussen Rusland en het Westen te vergelijken.

“Onze bezorgdheid is dat Rusland het hier niet bij zal laten,” aldus Anders Fogh Rasmussen, de secretaris-generaal van de NAVO, in een interview in Foreign Affairs. “Er is een reëel risico dat Rusland verder zal gaan dan de Krim en dat het volgende doel de oostelijke provincies van Oekraïne zal zijn.” Volgens de NAVO-baas zou een Russische invasie in het oosten van Oekraïne ernstige gevolgen kunnen hebben. Hij beklemtoonde dat er bij de NAVO op dit moment geen plannen op tafel liggen voor eventuele militaire operaties.
De Krim-crisis veroorzaakte ook nervositeit bij de Baltische staten en nabije landen zoals Polen en Roemenië. Begin maart heeft het Pentagon, het hoofdkwartier van de Amerikaanse strijdkrachten, zes Amerikaanse F-15-gevechtsvliegtuigen naar Litouwen gestuurd om mee de luchtbewegingen in en rond de Baltische staten te controleren. In Polen heeft de Poolse defensieminister Tomasz Siemoniak de gezamenlijke militaire oefeningen met de VS verlengd vanwege de spanningen op de Krim. De VS op haar beurt heeft een dozijn extra gevechtsvliegtuigen en bijhorend ondersteunend personeel gestuurd naar het land. Ondertussen stoomt ook de torpedobootjager USS Truxton richting de Zwarte Zee. [1] [2]
In de Europese Unie wordt er eerder economisch gereageerd. De Duitse regering heeft een militaire transactie met Moskou tijdelijk opgeschort waarbij het Duitse defensiebedrijf Rheinmetall Defence ter waarde van 120 miljoen euro een modern trainingskamp zou oprichten nabij Mulino, Rusland.[3] Verschillende landen zoals Frankrijk, het V.K. en Tsjechië hebben bevestigd gevechtsvliegtuigen te zullen leveren ter assistentie van landen die zich bedreigd voelen. [4]
Rasmussen erkende in het interview in Foreign Affairs dat de huidige crisis een van NAVO’s grootste uitdagingen is sinds decennia. De secretaris-generaal hoopt dat de gebeurtenissen op de Krim de Europese landen zullen stimuleren hun defensie-uitgaven te vergroten. Deze uitgaven zijn volgens hem op zo’n laag niveau beland dat het de toekomstige effectiviteit van de Alliantie mogelijk kan bedreigen. Rasmussen spreekt dan ook van een “wake-upcall voor de 28 leden van de Alliantie.”[5]

Uitbreiding van de NAVO

Nato_awacsVooraleer ik dieper inga op de Oekraïense situatie, is het aangewezen eerst even de uitbreiding van de NAVO toe te lichten. Wanneer in 1999 drie landen uit Midden- en Oost-Europa (i.e. Tsjechië, Polen en Hongarije) tot het Atlantisch Bondgenootschap toetraden, was het duidelijk dat deze landen zich wilden onttrekken aan de Russische invloedssfeer. Zelfs enkele voormalige deelrepublieken van de Sovjet-Unie hadden liever te maken met ambtenaren uit Brussel dan met hun Moskovische evenknieën. De tweede uitbreidingsgolf van de NAVO naar zeven postcommunistische landen werd door Moskou dan ook beschouwd als een regelrechte provocatie. [6][7]
Het mogelijke lidmaatschap van Oekraïne en Georgië, dat besproken werd in het kader van het MAP (Membership Action Plan), zorgde evenmin voor dooi in de koele relatie tussen Moskou en het Westen. MAP is het samenwerkingsverband van de NAVO om kandidaat-lidstaten klaar te stomen voor het uiteindelijke lidmaatschap.
Rusland behoort niet tot de NAVO, maar er bestaat wel een partnerschapsovereenkomst waarbij in 2002 de NAVO-Rusland-Raad (NRR) opgericht werd. Daarnaast heeft de NAVO ook Partnerschappen voor de vrede (Partnerships for Peace of PfP) afgesloten met landen die geen lid zijn van de Alliantie. Het PfP bestaat erin gezamenlijke operaties te organiseren, maar het voorziet ook adviesverlening tijdens crisissen, beheer van het luchtverkeer en vooral het bewaren van de vrede. Oekraïne en Rusland behoren tot de twintigtal PfP-partnerlanden.[8]

Oekraïne

Oekraïne is geen lid van de NAVO; de vorige regering was ook niet van plan om toe te treden, maar toch hebben Oekraïne en de NAVO de voorbije jaren herhaaldelijk samengewerkt in verschillende projecten. Zo heeft het Atlantisch Bondgenootschap cruciale hervormingen in de veiligheidssector aangemoedigd, net zoals in Spanje en Turkije, om onder andere het Oekraïense leger te depolitiseren.
Oekraïne erfde na de val van de USSR een groot aantal onderdelen van de Sovjetstrijdkrachten, al is het gros van al dat materiaal verouderd en aan vervanging toe. Net als veel andere voormalige Sovjetstaten moest Oekraïne vanwege geldgebrek een deel ervan verpatsen om over het nodige kapitaal te beschikken. Het land legde beslag op al het materieel van de voormalige Sovjetstrijdkrachten dat zich op dat moment op haar territorium bevond. Oekraïne sloot echter na lang onderhandelen een akkoord met Rusland in 1999 waarbij een elftal strategische bommenwerpers en 575 langeafstandsraketten overhandigd werden aan de Russen. In ruil kwam Moskou over de brug met een kwijtschelding van een openstaande gasrekening van 285 miljoen dollar.[9]
Indien het tot een regelrechte confrontatie komt met Rusland, lijkt het Oekraïense leger, althans op papier, een niet te onderschatten tegenstander. Maar zowel ter land, ter zee als in de lucht heeft het Russische leger een numeriek overwicht. Ook qua budget is er een enorm verschil: met een defensiebudget van ongeveer 1,9 miljard dollar is het militaire budget van Oekraïne 35 keer kleiner dan het Russische.
Moskou kan ongeveer vier keer zoveel troepen inzetten en twee keer zoveel tanks en pantserwagens. Hoewel de Russische manoeuvres in de Krim tot op heden relatief beperkt in omvang zijn, kan Rusland, indien nodig, haar eenheden nog versterken met troepen uit de zuidelijke en westelijke districten. Ook vermeldenswaardig is het feit dat een groot aantal keurtroepen en special forces gestationeerd zijn in en rond Sochi vanwege de Olympische Winterspelen. Puur geografisch is dit interessant aangezien Sochi ongeveer 500 km verwijderd is van de stad Sevastopol op de Krim. Qua Russische normen is dit een relatief korte afstand om troepen te mobiliseren.

Verdediging van het moederland

Progress through partnership: Afghan soldiers, Marines pair up to patrol GarmsirNa het uiteenvallen van de Sovjet-Unie werd het Russische leger drastisch gereorganiseerd. Zo is de huidige Russische luchtmacht, hoewel nog steeds capabel, fel in kracht verminderd als gevolg van geldgebrek en heeft het moeite om een hoge frequentie van luchtoperaties en oefeningen te handhaven. Bijna de gehele huidige vloot is een erfenis van de enorme hoeveelheid materieel uit lang vervlogen tijden. Bij de marine werden de middelen van de Baltische en Zwarte Zeevloot aanzienlijk verminderd, waarbij de laatstgenoemde verdeeld werd tussen Rusland en Oekraïne. De bouw van drie vliegdekschepen werd geannuleerd en de bijhorende militaire bezuinigingen veroorzaakten onder andere vertragingen in de ontwikkeling van nieuwe gevechtstoestellen. De Russische militaire top heeft aan het einde van de vorige eeuw toegegeven dat het gros van hun materieel hun technische levensduur weldra zal overschrijden.
Vanaf 1990 moest het Sovjetleger zich terugtrekken uit Duitsland en Centraal-Europa, waarbij ze zich aanvankelijk vestigden in Wit-Rusland en Oekraïne. Doch opnieuw moesten de Russische troepen zich dieper in de Russische Federatie hergroeperen vanwege de onafhankelijkheid van de twee staten en hun eis om zelfbestuur. Ondanks de inkrimpingen en besparingen beschikt Rusland momenteel nog steeds over een enorm aantal militaire bases als gevolg van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog. Deze bevinden zich op strategische locaties om potentiële bedreigingen tegen het Rodina (Moederland) op te vangen.
Na een periode van politieke chaos en economische moeilijkheden slaagt het Kremlin er evenwel opnieuw in te investeren in haar militaire capaciteit. Dit omwille van haar enorme energiereserves en Poetin’s drang om erkenning te krijgen op internationaal vlak. Konrad Muzyka, analist van van IHS Aerospace, Defence & Security verwacht dat Rusland de komende drie jaar haar militaire uitgaven zal uitbreiden met maar liefst 44%. Met een defensiebudget van ongeveer 69 miljard dollar stond Rusland in 2013 op de derde plaats. Ter vergelijking: de VS had in datzelfde jaar een budget ter beschikking van ongeveer 600 miljard dollar. Het International Institute for Strategic Studies (IISS) bevestigt deze gegevens.
Het is dan ook opmerkelijk, dat terwijl de meeste westerse landen hun strijdkrachten inkrimpen, de BRICS-landen juist het tegenovergestelde presteren. Indien we de militaire uitgaves vergelijken in de periode 2000-2008, is China ontegensprekelijk de snelst groeiende speler, met een stijging van 170 procent, de Russische Federatie kende een stijging van 100 procent. De uitgaven van India en Brazilië groeiden iets trager met respectievelijk 40 en 20 procent. Er is ook een frappant verschil tussen de VS en het geheel van EU-lidstaten: terwijl de uitgaven in de VS met zestig procent stegen, werden de uitgaven in de Europese lidstaten relatief beperkt uitgebreid met zes procent. [10]

Deze paper heeft zich voornamelijk toegespitst op de militaire verhoudingen tussen de NAVO, Rusland, de lidstaten van de EU met als middelpunt Oekraïne. In dit opzicht ben ik van mening dat militaire slagkracht, in welke vorm dan ook, in de eenentwintigste eeuw nog steeds een belangrijke factor zal zijn in de analyse van invloed/macht (power) van internationale actoren. Joseph S. Nye beschrijft in het werk The Future of Power dit gegeven aan de hand van een metafoor: “Military power provides a degree of security that is to order as oxygen is to breathing: little noticed until it begins to become scarce. Once that occurs, its absence dominates all else”.[11]Indien het Westen een geloofwaardige rol wil blijven spelen in de Krim-crisis, dan moeten de Europese staatsleiders en de VS ervoor zorgen dat de bal terug in hun spreekwoordelijke militaire kamp belandt. Met symbolische sancties zal het alleszins niet lukken, want die laten Poetin (voorlopig nog) Siberisch koud…

[1] U.S. Department of Defense, (2014), U.S. Will Beef Up Air Operations in Poland, (http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=121808).
[2] U.S. Department of Defense, (2014), Official Provides Details on U.S. Augmentation in Baltics, (http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=121779).
[3]Schulte, S., (2014), Germany puts Rheinmetall training deal with Russia on hold, IHS Jane’s Defence Weekly, (http://www.janes.com/article/35742/germany-puts-rheinmetall-training-deal-with-russia-on-hold).
[4] Jennings, G., (2014), France and Czech Republic offer fighter support as Ukraine crisis continues, IHS Jane’s Defence Weekly, (http://www.janes.com/article/35850/france-and-czech-republic-offer-fighter-support-as-ukraine-crisis-continues).
[5] Dreazen, Y., (2014), NATO chief says “Our concern is that Russia won’t stop”, Foreign Affairs (http://thecable.foreignpolicy.com/posts/2014/03/19/nato_chief_our_concern_is_that_russia_wont_stop).
[6] i.e. Estland, Letland, Litouwen, Slowakije, Slovenië, Roemenië en Bulgarije.
[7] Malfliet, K., (2004), Rusland na de Sovjet-Unie: een normaal land?, Lannoo Uitgeverij, p. 131.
[8]Vermeulen, G., (2014), Justitie, binnenlandse zaken en veiligheid: Europese en internationale institutionele en beleidsontwikkeling, Maklu, 499-506.
[9] Pikayev, A., (1994), Arsenal of the 21st Century: With What Weapons Will Russia Greet the 21st Century? This Is a Vital Question That Is Determining the Fate of the Russian Defense Industry, Russian No 39, Sep 94.
[10]Biscop, S. & Renard, T., (2013), The European Union and Emerging Powers in the 21st Century: How Europe Can Shape a New Global Order, Ashgate Publishing Limited.
[11] Nye, J., (2011), The Future of Power, New York:PublicAffairs.

Thomas Thielemans

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s