De protesten in Kiev: achtergrond en vooruitblik

Op 22 februari 2014 ontvluchtte de Oekraïense president Janoekovitsj Kiev, werd Julia Tymosjenko[1] vrijgelaten en verdwenen de politieaanvallen op de oppositiepartijen. Janoekovitsj, die eerder liet weten zelf niet aan opstappen te denken, was in een akkoord met de oppositie een dag ervoor overeengekomen dat hij in december vervroegde verkiezingen zou uitschrijven.[2] Formeel betekende dat natuurlijk niet dat Janoekovitsj zou opstappen, maar de kans dat hij die verkiezingen zou winnen, leek op dat moment klein. Het akkoord maakte zo van Janoekovitsj bovendien een president zonder een sterke autoriteit: de kans dat hij in december zou moeten vertrekken was zeer aanwezig en dat maakte van hem een lame duck. Juist omdat ambtenaren, diplomaten en andere leden van de politieke en economische elite weten dat een president zal verdwijnen, is hij minder goed in staat zijn wensen te realiseren en is zijn handelingsruimte beperkt. Dat wordt wel eens aangeduid als lame duck.Vladimir_Putin_and_Viktor_Yanukovych_in_2006

Was dat de reden waarom hij zijn hoofdstad ontvluchtte?. Na de vlucht besloot het Oekraïense parlement dat Janoekovitsj niet in staat was zijn taken te vervullen enaar 25 mei. Tymosjenko, net vrijgelaten, hield die avond op het Maidanplein een toespraak, toegejuicht door haar aanhangers. Diezelfde avond verscheen ook Janoekovitsj op tv. Hij noemde zijn vlucht gedwongen en sprak van een coup. Hij weigerde zijn post formeel op te geven en noemde de demonstranten vandalen. Hij zei naar het zuidoosten te vertrekken, een gedeelte van Oekraïne waar veel Russen wonen en veel Russisch wordt gesproken. Daar Janoekovitsj was altijd populair bij in Oekraïne wonende Russen en Russischtaligen omdat hij in zijn buitenlands beleid meer pro-Russisch was en daarnaast het Russisch tot een van de officiële talen van Oekraïne had gemaakt.[3][4] Tot nieuwe verkiezingen worden gehouden zal het parlement optreden als bestuurlijke macht. Enkele gouverneurs in het oosten van het land hebben laten weten de autoriteit van het parlement niet te accepteren.

Het is duidelijk dat Oekraïne door deze nie een andere politieke koers zal varen, tenzij Janoekovitsj in mei deelneemt aan de verkiezingen en die wint. Niemand lijkt daar nog vanuit te gaan. Wat is er gebeurd in Oekraïne en wie is eigenlijk Victor Janoekovitsj?

De Oranje Revolutie

Janoekovitsj kwam in 2010 aan de macht in Oekraïne. Eerder had hij al geprobeerd de macht naar zich toe te trekken tijdens de verkiezingen in 2004. Op dat moment was hij al premier en was hij van plan dat te blijven. Om zijn doel te bereiken, zette hij staatsmedia in om zijn tegenstanders zwart te maken. De campagne van zijn opponenten werd ook op andere manieren bemoeilijkt– niet per se door Janoekovitsj, ook anderen hadden belang bij zijn aanblijven. Het dieptepunt daarvan was het vergiftigen van de belangrijkste oppositieleider, Joesjtsjenko. Janoekovitsj kreeg uiteindelijk ongeveer 40 procent van de stemmen; zijn opponent, Viktor Joesjtsjenko, kreeg ongeveer 50 procent en zou daarmee de verkiezingen hebben gewonnen. Nadat de eerste prognoses, die in die richting wezen, bekend werden gemaakt, bleef het vier uur stil, aldus Adrian Karatnycky van het Freedom House.De prognoses waren opgemaakt met de gegevens die beschikbaar waren op het moment dat Janoekovitsj zijn verkiezingsfraude nog niet had gepleegd.

De volgende ochtend stroomde Kiev vol demonstranten tegen deze verkiezingsfraude. Joesjtsjenko was erg populair, ondanks de problemen die hij had gekend bij het voeren van zijn campagne. Hij was een van de weinigen die zich verzet hadden tegen de schaamteloze corruptie van de voormalige zittende president, Leonid Koetsjma.[7] Joesjtsjenko benoemde zichzelf, conform de prognoses en de eigenlijke uitslag, tot winnaar van de verkiezingen. Janoekovitsj had echter meer stemmen gekregen – een aantal daarvan niet eerlijk – en claimde ook de verkiezingen te hebben gewonnen. Op dat moment had Oekraïne dus twee verschillende presidenten. Het parlement verklaarde de gehouden verkiezingen ongeldig en liet nieuwe verkiezingen houden. Deze democratische machtsovername kwam bekend te staan als de Oranje Revolutie.

De nieuwe verkiezingen werden uiteindelijk gewonnen door Joesjtsjenko.[8] In zijn regeerperiode probeerde Joesjtsjenko zijn land te moderniseren. Daar slaagde hij nauwelijks in: er waren veel conflicten overervormingen.[9] Daarnaast distantieerde hij zich verder van Rusland en daarmee van een groot gedeelte van de Russische minderheid in Oekraïne. Het land bleef onverminderd corrupt, ondanks beloftes van Joesjtsjenko daar een eind aan te maken.[10] In 2009 slaagde Oekraïne er niet langer in haar gasschulden te betalen en sloot Gazprom de kraan af.Âñòðå÷à è.î. Ïðåçèäåíòà ÐÔ Â.Ïóòèíà ñ ïðåìüåð-ìèíèñòðîì Óêðàèíû Â. Þùåíêî.

Het leidde ertoe dat in 2010 Janoekovitsj alsnog aan de macht kwam in eerlijke verkiezingen. Hij geniet veel steun bij in Oekraïne levende Russen en de zittende president, Joesjtsjenko, kreeg slechts enkele procenten van de stemmen. Veel van de meer liberale, Europees-georiënteerde Oekraïners vertrouwden hun stem niet langer toe aan Joesjtsjenko, die het land weinig vooruit had gebracht. Wat Janoekovitsj niet in 2004 met vervalsing was gelukt, lukte hem in 2010 wel in eerlijke verkiezingen. Hij haalde direct de banden aan met Rusland en vertrok in zijn eerste buitenlands bezoek naar Moskou om goedkopere gasprijzen te bedingen. Daarnaast versterkte hij de macht van de president in Oekraïne.

Rusland/EU

Janoekovitsj koos in november niet voor de vrijhandelsovereenkomst met de EU. Oekraïne grenst aan de ene kant aan Polen, Slowakije, Hongarije en Roemenië: alle vier leden van de EU. Aan haar oostgrens bevindt zich Rusland. Oekraïne maakte deel uit van de Sovjet-Unie. Aan de noord- en zuidkant van Oekraïne bevinden zich respectievelijk Wit-Rusland en Moldavië, twee landen die goede betrekkingen met Rusland onderhouden.

Oekraïne bevindt tussen deze twee geopolitieke grootmachten en moet telkens proberen de betrekkingen met de EU of Rusland niet op scherp te stellen. Onder sommige presidenten neigt het land meer naar het westen, onder sommigen meer naar het oosten. Rusland en de EU zijn zelf bepaald geen lijdend voorwerp en zijn zich bewust van de waarde van Oekraïne. Oekraïne is geen rijk land, al is het natuurlijk immens groot en telt het meer dan veertig miljoen inwoners. Daarmee is het een van de grotere Europese landen, zowel in omvang als in bevolkingsaantal.

Oekraïne is ook belangrijk vanwege energie en energietoevoer: de belangrijkste gaspijplijnen van Rusland naar Europa lopen door Oekraïne. De EU is voor een belangrijk gedeelte van haar gas afhankelijk van Rusland, en veel van dat gas stroomt door Oekraïne. Met name de meer oostelijk gelegen lidstaten van de EU zijn sterk afhankelijk van Russisch gas. Tegelijkertijd zijn er ook landen voor wie Russisch gas via Oekraïne minder van belang is. Niet overal in Europa wordt evenveel gas gebruikt en er zijn landen die over eigen gasreserves, of andere toevoeren, beschikken.

Oekraïne is opgenomen in het EaP-programma, het Eastern Partnership, net als Moldavië en Wit-Rusland, en andere, meer oostelijk gelegen GOS-staten. Het EaP-programma is een partnerschap tussen de EU en een aantal voormalige Sovjetstaten. Het voorziet hulp en economische samenwerking vanuit de EU, en hoopt op die manier het transitieproces naar democratie en een vrije markt te ondersteunen. Maar deze samenwerking heeft weinig om het lijf. De EU stelt deelnemende staten nadrukkelijk geen lidmaatschap van de EU in het vooruitzicht – het blijft bij het meer vaag gedefinieerde ‘partnership’ . Dat betekent dat er voor deze staten weinig motivatie is om haar overheid en economie, zoals de EU wenst, te hervormen en democratiseren. De samenwerking met Oekraïne laat zich misschien wel het best beschrijven door het woord declarative (of retorisch): van zowel Europese als Oekraïense zijde iss men zich er – in ieder geval op papier – van bewust hoe belangrijk de twee partijen voor elkaar waren, in de praktijk komt er weinig van terecht en bleef het bij mooie woorden.[13]

Rusland, aan de andere kant, heeft ook belangen bij een op Rusland georiënteerd Oekraïne. Het land telt een grote Russische minderheid in het oosten en zuidoosten. Daarnaast is niet alleen Europa voor haar gas deels afhankelijk van Oekraïne: Gazprom heeft de pijplijnen in Oekraïne nodig voor een deel van haar export.

Oekraïne heeft bovendien toenadering gezocht tot de NAVO. Dat zoude NAVO veel te dicht bij de Russische grens brengen. De NAVO kan dan raketten plaatsen die Russisch territorium kunnen bereiken, en kan zelf een Russische tegenaanval onderscheppen.

De andere reden waarom Oekraïne zo van belang is, is dat Rusland graag haar status als grootmacht, en daarom ook haar invloedsfeer, wil heropbouwen. Oekraïne valt zonder enige twijfel in die gewenste invloedssfeer. [14] Voor Rusland is de NAVO nog steeds de Amerikaanse en anti-Russische organisatie die het was in de Koude Oorlog. Het flirten met Oekraïne, zoals de NAVO wel gedaan heeft, is een enorme provocatie.

Janoekovitsj leek in zijn buitenlands beleid te kiezen voor een zeker pragmatisme. Hij verlengde, in ruil voor lage gasprijzen voor Oekraïne, het leasingcontract aan Rusland van een marinebasis aan de Zwarte Zee. Oekraïne dacht daarnaast na over toetreding tot een vrijhandelszone binnen de GOS. Janoekovitsj liet bovendien de plannen over toetreding tot de NAVO varen.[15] Ook de berechtingvan Julia Tymosjenko deed de verhoudingen tussen Rusland en de EU geen goed. De onderhandelingen over de toetreding van Oekraïne tot de Europese vrijhandelszone (Agreement Association) leken bovendien nauwelijks vooruit te komen. De EU eiste van Janoekovitsj dat hij het land zou democratiseren en de markt zou liberaliseren. Daar leek Janoekovitsj weinig voor te voelen.

Uiteindelijk kwam het, na jaren onderhandelen, toch nog tot een akkoord. Het belangrijkste onderdeel van dit akkoord was dat Oekraïne zou toetreden tot de Agreement Association om daarmee vrij kunnen handelen met de rest van Europa. Een van de andere onderdelen was bijvoorbeeld dat Oekraïners gemakkelijker een visum voor een Europees land konden krijgen. Het vrijhandelsakkoord zou bovendien betekenen dat Oekraïne een grote stap zou zetten richting goede betrekkingen met de EU. Naast het vrijhandelsakkoord zou Oekraïne bepaalde Europese regelgeving overnemen. Die regelgeving was bedoeld om de vrije marktin Oekraïne te versterken.[16]

Protesten

Terug naar Kiev, 2014. Ik wil eerst een korte beschrijving geven van de gebeurtenissen, en vervolgens een blik op de toekomst werpen.

Zoals eerder al gezegdzou het in november komen tot de uiteindelijke ondertekening van de Association Agreement. Op het laatste moment kondigde Janoekovitsj echter aan toch niet te tekenen. In plaats daarvan accepteerde hij een Russische aanbod, dat bestond uit lagere gasprijzen en leningen tegen lage rentes aan Oekraïne. Oekraïne kampt al jaren met begrotingstekorten en heeft het geld hard nodig.Janoekovitsj hoopte wellicht dat hij door de lagere gasprijzen en de goedkope leningen de verkiezingen van 2015 kon winnen.[18]Euromaidan_03

Het is ook maar de vraag welke waarde we de onderhandelingen van Janoekovitsj met de Het was goed mogelijk dat hij deze onderhandelingen alleen maar opvoerde als theater. Janoekovitsj was zich er heel goed van bewust dat de prijs die Poetin voor Oekraïne wilde betalen hoog was en wilde op deze manier van Poetin een beter aanbod krijgen.[19]

Waarschijnlijk had hij niet voorzien tot hoeveel protest het einde van zijn theaterzou leiden. Aanvankelijk gingen vooral de studenten de straat op. Zij eisten dat Janoekovitsj alsnog het akkoord met de EU zou ondertekenen. Er waren in veel Oekraïne die hoopten op de welvaart van het westen en zagen hoe Oekraïne te gronde ging aan zijn corruptie. Zij hoopten dat Oekraïne definitief haar blik naar het westen verlegde en voor hen was de Association Agreement een eerste stap in die richting. Janoekovitsj probeerde deze protesten snel na hun ontstaan neer te slaan.[20] Ook de aankondiging dat Janoekovitsj in de toekomst, met minder zware eisen van de EU, alsnog de Association Agreement zou willen tekenen, liet de protesten niet verdwijnen, net als de bekendmaking van de lagere gasprijzen en goedkope leningen van Rusland aan Oekraïne. Integendeel,de protesten werden juist massaler. Ondertussen werd er, in het zuidoosten van Oekraïne, een anti-EU protest gehouden.

Vanaf ongeveer 20 januari begonnen de protesten een meer gewelddadig karakter te krijgen. Dat viel enerzijds Janoekovitsj te verwijten, die repressieve wetten had aangenomen om zo de protesten illegaal te maken, die media sterk onder druk zette en die er nog steeds minder voor terugdeinsde de protesten met geweld neer te slaan en journalisten en demonstranten op te pakken. Anderzijds begonnen demonstranten zelf ook meer geweld te gebruiken. De protesten leken gegijzeld te worden door een groep ultranationalistische demonstranten die gebruik maakten van Molotov cocktails. Vanaf dit moment begonnen ook de protesten ook hun eerste dodelijke slachtoffers te eisen. De demonstranten slaagden er ook in enkele regeringsgebouwen te bezetten.

Janoekovitsj liet ondertussen weten niet aan opstappen te denken. De Oekraïense oppositie bleef verdeeld en bleef even ver van de demonstranten op het Maidanplein staan als ze al stond. De oppositie eiste het aftreden van Janoekovitsj, al was dat niet waar de protesten oorspronkelijk over gingen.[21]

Ondertussen groeide de druk op Janoekovitsj. Het onderdrukken van de protesten kwam hem op veel internationale kritiek te staan. De VS en de EU dreigden sancties op te leggen aan Janoekovitsj en zijn familie. Ondertussen, op het Maidanplein in Kiev, groeiden de protesten tegen het bewind van Janoekovitsj.[22] Ook in het parlement en onder de economische elite van Oekraïne, ook onder de beruchte oligarchen, ontstond protest tegen Janoekovitsj.[23]

Op 28 januari deed Janoekovitsj uiteindelijk enkele concessies: hij hief bepaalde maatregelen op die hij had aangenomen om de protesten te kunnen onderdrukken, ontbond zijn regering en ontsloeg zijn eerste minister. Het leidde ertoe, zoals Janoekovitsj wellicht ook gehoopt had, dat de demonstranten zich inderdaad terugtrokken uit sommige regeringsgebouwen. De protesten verdwenen echter niet. Op 21 februari sloot Janoekovitsj een akkoord met de politieke oppositie: hij liet een aantalopgepakte demonstranten vrij en beloofde verkiezingen te houden in december.

Een dag later ontvluchtte Janoekovitsj Kiev, verliet Julia Tymosjenko de gevangenis en nam het parlement de taken van de president over. Janoekovitsj vluchtte naar het zuidoosten, waar hij probeerde steun te verzamelen om wellicht ooit terug te keren als president. Die kans lijkt op het moment van schrijven volledig verkeken. De politieke rol van Janoekovitsj is uitgespeeld.

Daarna volgden de gebeurtenissen zich snel op. In Kiev nam het parlement een nieuw kabinet aan, geleid door Jatsenjoek, die eerder deel uitmaakte van de oppositie en de onderhandelingen met Janoekovitsj had gevoerd. Het nieuwe kabinet bestond voornamelijk uit aanhangers van Julia Tymosjenko en vertegenwoordigde vooral het westelijke gedeelte van Oekraïne. Dat leidde in de Krim, in het zuidoosten, tot protesten tegen de nieuwe regering. Belangrijke gebouwen werden overgenomen.

Rusland besloot over te gaan tot militaire actie. In het zuidoosten had het grote belangen; er lag een Russische marinebasis die door Oekraïne aan Rusland werd gepacht en er woonden veel Russen.

Hoe het nu verder zal gaan in Oekraïne, is een raadsel. Wat voor regering komt er? Zal Rusland zich uiteindelijk terugtrekken uit de Krim?

Het is moeilijk te voorspellen wat nu het beste is voor Oekraïne. De bevolking is verdeeld: een gedeelte zoekt meer aansluiting bij de EU, een ander gedeelte beschouwt Oekraïne nog steeds als Russisch.

Het opsplitsen van Oekraïne in twee verschillende staten is moeilijker dan het lijkt. De bevolking is niet netjes verdeeld langs geografische lijnen: in geen enkele regio in het zuidoosten is de meerderheid Russisch-sprekenden absoluut. Zoals wel vaker het geval is liggen die verhoudingen niet keurig langs één lijn. Wanneer Oekraïne opgedeeld zou worden in twee staten, een Russisch en een Oekraïense gedeelte, zou dat tot veel problemen leiden; er wonen ook veel Oekraïners die geen Russisch als eerste taal spreken. Ook in de Krim, een gebied waar veel etnische Russen wonen, is er een Tartaarse minderheid. Bovendien is het maar de vraag of de twee staten erin zouden slagen het gezamenlijke beheer over de Oekraïense gaspijplijnen met elkaar af te stemmen.

Op 16 maart zal er op de Krim een referendum worden georganiseerd over het al dan niet afsplitsen van Oekraïne om een deel van Rusland te gaan vormen.

Internationaal recht is enigszins dubbelzinnig over de vraag of volkeren het recht hebben zich af te scheiden van hun moederstaat. Enerzijds lijkt het internationaal recht die volkeren daar toestemming toe te geven, door te stellen dat volkeren recht hebben op zelfbeschikkingsrecht.

Anderzijds hebben staten het recht op hun territoriale integriteit. Het grondgebied van een staat mag niet worden veranderd zonder toestemming van die staat zelf. Dat zou eventuele zelfstandige ambities van volkeren in de weg staan. Precies dit punt maakt het verschil tussen Schotland – waarnaar wel verwezen wordt – en de Krim: in Schotland is Groot-Brittannië bereid afstand te doen van Schotland en blijft de territoriale integriteit zo gehandhaafd.

Kosovo is een ander geval. Het International Court of Justice heeft geoordeeld dat de onafhankelijkheid van Kosovo, niet erkend door Servië, geen breuk vormde met internationaal recht. In het geval van Kosovo ging het echter, in tegenstelling tot de Krim, om duidelijke onderdrukking.

Intussen is het referendum gehouden. Een overgrote meerderheid van de bewoners van de Krim heeft zich uitgesproken voor aansluiting bij Rusland, al is het nog onduidelijk of het referendum eerlijk is verlopen. Bovendien kun je je ook de vraag stellen of het verstandig is zoiets belangrijks als de vraag bij welk land een bepaald gebied hoort over te laten aan een referendum. De Tartaarse minderheid heeft het referendum geboycot. Hun aantal is beperkt en hun stem had geen verschil gemaakt, maar kunnen zij er wel zeker van zijn vertegenwoordigd en gerespecteerd te worden in Rusland?

Direct na de uitkomst heeft Rusland stappen gezet richting de daadwerkelijke annexatie van de Krim. Er liggen nu nog Oekraiënse militaire bases op het schiereiland die Rusland nog niet erkennen als eigenaar van de Krim. Tot nu toe heeft dat nog niet tot echt oorlogsgeweld geleid. Het is maar de vraag of Oekraïne bereid is de Russische annexatie van de Krim te erkennen.

Wat betreft Oekraïne zelf zijn de problemen ook nog niet opgelost. De regering die er nu zit heeft in oost-Oekraïne en Rusland weinig erkenning. Het zou wellicht beter zijn te streven naar een eenheidsregering, die probeert oost en west te verenigen, die de status die Rusland en het Russisch hebben bij een groot deel van de Oekraïense bevolking respecteert, en erin slaagt zowel de EU als Rusland te vriend te houden.

Oekraïne bevindt zich aan de oostgrens van de EU en de westgrens van Rusland. Het zal met deze twee grootmachten rekening moeten houden. Wellicht dat verdere integratie in de EU op een dag mogelijk is, maar nu beschouwt Rusland Oekraïne, niet geheel ten onrechte, als onderdeel van haar eigen invloedssfeer. We mogen niet vergeten dat Oekraïne vijfentwintig jaar geleden nog deel uitmaakte van de Sovjet-Unie en dat de Sovjet-Unie de vijand was van alles dat westers was. NAVO-inmenging, en in mindere mate EU-inmenging, worden door Rusland, opnieuw niet geheel ten onrechte, als provocerend beschouwd. Dat wil niet zeggen dat het goed is dat Rusland de Krim geannexeerd heeft.

Of de huidige regering erin zal slagen Oekraïne te verenigen en Rusland en de EU te vriend te houden, is maar de vraag. Nu lijkt zij vooral te bestaan uit vooral aanhangers van Tymosjenko. Ook zij kon alsminister geen einde maken aan de corruptie in Oekraïne en heeft wat dat betreft ook geen schone handen. Wellicht is nu het moment gekomen waarop nieuwe leiders moeten opstaan. Naast aanhangers van Tymosjenko wordt de regering gevormd door overlopers vanuit het kamp van Janoekovitsch en leden van de behoorlijk rechtse Svoboda. Op dit moment is alles nog erg onzeker: niemand weet hoe de situatie op de Krim zich zal uiteindelijk uitwijzen en hoe de nieuwe regering in Kiev daarmee om kan gaan.

[1] Tymosjenko was voormalig minister voor Janoekovitsj aan de macht kwam. In 2010 verloor ze, met een klein verschil, de verkiezingen van Janoekovitsj. Later dat jaar werd zij veroordeeld wegens machtsmisbruik. Velen geloven dat haar proces een politiek geïnspireerd proces was.

[2] The Economist, 22 februari 2014.

[3] New York Times, 23 februari.

[4] M. Elder, ‘Ukrainian protest against Russian language Law’, The Guardian, 4 juli 2012.

[5] Het Freedom House is een Amerikaanse organisatie die wereldwijd onderzoek doet naar verkiezingen en democratie.

[6] A. Kararnycky, Ukrain’s Orange Revolution, Foreign Affairs 84 (nr. 2) 36.

[7] Idem, 42.

[8] Idem, 46-47.

[9] ‘G. Flikke, Pacts, parties and Elite Struggle: Ukraine’s troubles post-Orange transition’, in : Europe-Asia Studies 60 (nr. 3) 377.

[10] Where did Ukraine’s Yushchenko go wrong? (http://www.reuters.com/article/2010/01/11/ukraine-election-yushchenko-idUSLDE60102920100111). Geraadpleegd op 27 februari 2014.

[11] Korosteleva, The European Union, 87.

[12] De GOS, het Gemenebest van Onafhankelijke Staten, is de naam voor de organisatie waarin een groot aantal van de voormalige staten van de Sovjet-Unie met elkaar samenwerken.

[13] E. Korosteleva, The European Union and its Eastern Neighbours. Towards a more ambitious partnership? (London 2012: Routledge) 83.

[14] B. Nygren, The Rebuilding of Greater Russia. Putin’s foreign policy towards the CIS countries (New York 2010: Routledge) 55-60.

[15] Korosteleva, The European Union, 88-89.

[16] RFE/RL, Expliceer: what’s Ukraine missing out on? 27 november 2013.

[17] RFE/RL, Expliceer: can Moscow afford it’s deal with Ukraine? 18 december 2013.

[18] The Economist, 30 november 2013,

[19] Putin’s expensive victory, The Economist, 21 december 2013.

[20] Not the same move: crisis in Ukraine, The Economist, 7 december 2013.

[21] On the march in Kiev, The Economist, 25 januari 2014.

[22] Putin’s expensive victory, The Economist, 21 december 2012.

[23] Praying for Peace, The Economist, 1 februari 2014.

[24] De Krim is het schiereiland aan de onderkant van Oekraïne, aan de Zwarte Zee. De Tartaren zijn Turks volk dat er al enkele eeuwen leeft. G. Kates, Ukraine’s East-West Divide: it’s not that simple. RFE/RL, 27 februari 2014.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s